Đây là một trong những nhầm lẫn tốn kém nhất trong xuất nhập khẩu: doanh nghiệp ký hợp đồng FOB, nghĩ rằng có ai đó đã lo bảo hiểm, rồi mất trắng lô hàng khi tàu gặp sự cố.
Bài viết làm rõ với từng điều kiện Incoterms thì ai có nghĩa vụ mua bảo hiểm, ai chịu rủi ro, và khoảng trống bảo hiểm thường gặp nhất.
Trả lời nhanh
Chỉ 2 trong 11 điều kiện Incoterms 2020 buộc người bán mua bảo hiểm:
- CIF — người bán mua, mức tối thiểu ICC (C) (hẹp nhất)
- CIP — người bán mua, mức ICC (A) (rộng nhất)
Chín điều kiện còn lại — EXW, FCA, CPT, DAP, DPU, DDP, FAS, FOB, CFR — không đặt nghĩa vụ bảo hiểm cho bên nào. Bên nào chịu rủi ro thì bên đó tự quyết định có mua hay không.
Điểm nguy hiểm nhất: FOB và CFR. Rủi ro đã chuyển sang người mua khi hàng lên tàu, nhưng không ai có nghĩa vụ mua bảo hiểm — nếu người mua không chủ động, lô hàng đi biển hoàn toàn không được bảo vệ.
1. Nhầm lẫn phổ biến nhất
Ba hiểu nhầm gây thiệt hại nhiều nhất trong thực tế:
| Hiểu nhầm | Thực tế |
|---|---|
| "Mua CIF là được bảo hiểm đầy đủ" | CIF chỉ yêu cầu mức tối thiểu ICC (C) — không phủ mất cắp, va đập, nước mưa |
| "FOB thì người bán lo đến khi hàng đến nơi" | FOB chuyển rủi ro cho người mua ngay khi hàng lên tàu tại cảng đi |
| "Chưa nhận hàng thì chưa chịu rủi ro" | Rủi ro chuyển theo điểm quy định trong Incoterms, không theo thời điểm nhận hàng |
Điểm cần nhớ: Incoterms quy định điểm chuyển rủi ro và phân chia chi phí. Nó không quy định quyền sở hữu, và cũng không tự động tạo ra bảo hiểm cho ai.
2. Bảng tra 11 điều kiện Incoterms 2020
| Điều kiện | Rủi ro chuyển sang người mua tại | Ai có nghĩa vụ mua bảo hiểm | Mức tối thiểu |
|---|---|---|---|
| EXW — Giao tại xưởng | Kho người bán | Không ai | — |
| FCA — Giao cho người chuyên chở | Nơi giao hàng chỉ định | Không ai | — |
| FAS — Giao dọc mạn tàu | Dọc mạn tàu cảng đi | Không ai | — |
| FOB — Giao lên tàu | Khi hàng lên tàu cảng đi | Không ai | — |
| CFR — Tiền hàng và cước phí | Khi hàng lên tàu cảng đi | Không ai | — |
| CIF — Tiền hàng, bảo hiểm và cước | Khi hàng lên tàu cảng đi | Người bán | ICC (C) |
| CPT — Cước trả tới | Khi giao cho người chuyên chở đầu tiên | Không ai | — |
| CIP — Cước và bảo hiểm trả tới | Khi giao cho người chuyên chở đầu tiên | Người bán | ICC (A) |
| DAP — Giao tại nơi đến | Nơi đến chỉ định | Không ai | — |
| DPU — Giao tại nơi đến đã dỡ | Nơi đến, sau khi dỡ hàng | Không ai | — |
| DDP — Giao đã thông quan nhập khẩu | Nơi đến chỉ định | Không ai | — |
Nhìn bảng này thấy rõ: chín trên mười một điều kiện không có nghĩa vụ bảo hiểm. Với chúng, câu hỏi đúng không phải "ai phải mua" mà là "ai đang chịu rủi ro và người đó đã mua chưa".
3. CIF và CIP — hai điều kiện có bảo hiểm, nhưng khác nhau lớn
Đây là thay đổi quan trọng nhất của Incoterms 2020 so với bản 2010, và nhiều người vẫn chưa cập nhật.
CIF — người bán mua bảo hiểm mức tối thiểu ICC (C). Chỉ phủ bảy nhóm rủi ro cơ bản liên quan đến tai nạn của phương tiện: cháy nổ, tàu mắc cạn, chìm đắm, đâm va, dỡ hàng tại cảng lánh nạn, tổn thất chung, ném hàng xuống biển.
CIP — người bán mua bảo hiểm mức ICC (A). Phủ mọi rủi ro trừ phần loại trừ, bao gồm cả mất cắp, thiếu hụt, va đập khi xếp dỡ, nước mưa làm ướt hàng.
Hệ quả thực tế: nếu bạn nhập khẩu theo CIF và lô hàng bị mất cắp một phần hoặc bị ướt do mưa trong quá trình vận chuyển, bảo hiểm mà người bán mua theo mức tối thiểu không bồi thường.
Hai cách xử lý:
Ghi rõ trong hợp đồng mua bán yêu cầu người bán mua bảo hiểm theo điều kiện ICC (A) thay vì mức tối thiểu. Đây là cách gọn nhất.
Tự mua bảo hiểm bổ sung phần chênh lệch giữa ICC (C) và ICC (A). Phức tạp hơn và có thể phát sinh tranh chấp về phạm vi khi có tổn thất.
4. FOB và CFR — khoảng trống nguy hiểm nhất
Đây là hai điều kiện được dùng phổ biến nhất trong nhập khẩu vào Việt Nam, và cũng là nơi khoảng trống bảo hiểm lớn nhất.
Với cả FOB và CFR:
- Rủi ro chuyển sang người mua ngay khi hàng được xếp lên tàu tại cảng đi
- Không bên nào có nghĩa vụ mua bảo hiểm
- Toàn bộ hành trình biển, người mua chịu rủi ro nhưng có thể hoàn toàn không được bảo vệ
Khác biệt giữa FOB và CFR: chỉ ở việc ai trả cước vận chuyển. CFR người bán trả cước, FOB người mua trả. Về rủi ro và bảo hiểm, hai điều kiện này giống hệt nhau — rủi ro chuyển tại điểm hàng lên tàu, không ai có nghĩa vụ bảo hiểm.
Nhiều người nghĩ CFR "bao gồm cước nên chắc bao gồm cả bảo hiểm" — không phải. Chữ I trong CIF mới là insurance.
5. EXW, FCA — người mua tự lo từ rất sớm
Với EXW (Ex Works), rủi ro chuyển sang người mua ngay tại kho người bán — trước cả khi hàng được xếp lên phương tiện.
Điều này nghĩa là người mua chịu rủi ro suốt cả đoạn vận chuyển nội địa ở nước xuất khẩu, thông quan xuất khẩu, hành trình quốc tế, và vận chuyển nội địa ở nước nhập khẩu.
Với FCA, rủi ro chuyển khi hàng được giao cho người chuyên chở tại địa điểm chỉ định — sớm hơn FOB.
Cả hai đều không có nghĩa vụ bảo hiểm. Nếu bạn mua theo EXW hoặc FCA mà không mua bảo hiểm, bạn đang chịu rủi ro trên một quãng đường rất dài.
6. Điểm chuyển rủi ro — thông số quan trọng nhất
Khi mua bảo hiểm, câu hỏi đầu tiên tư vấn viên cần biết là: bạn bắt đầu chịu rủi ro từ đâu. Câu trả lời nằm ở điều kiện Incoterms trong hợp đồng.
Đây cũng là lý do bảo hiểm theo điều kiện "kho đến kho" đáng cân nhắc. Phạm vi này bắt đầu từ khi hàng rời kho người bán đến khi vào kho người mua, thay vì chỉ trong hành trình biển.
Vì sao "kho đến kho" quan trọng: phần lớn tổn thất thực tế xảy ra ở hai đoạn vận chuyển nội địa đầu và cuối — bốc xếp tại kho, vận chuyển đường bộ ra cảng, và từ cảng về kho. Nếu hợp đồng bảo hiểm chỉ phủ hành trình biển, những đoạn này bị bỏ trống.
Một lưu ý pháp lý: Incoterms quy định điểm chuyển rủi ro, không quy định thời điểm chuyển quyền sở hữu. Bạn hoàn toàn có thể đang chịu rủi ro với lô hàng mà chưa có quyền sở hữu. Vì vậy khi mua bảo hiểm, căn cứ là điểm chuyển rủi ro chứ không phải quyền sở hữu.
7. Ba tình huống thực tế
Tình huống 1: Nhập khẩu theo FOB, không mua bảo hiểm
Doanh nghiệp Việt Nam nhập nguyên liệu theo FOB, nghĩ người bán hoặc hãng tàu chịu trách nhiệm. Tàu gặp bão, container bị nước biển tràn vào, hàng hỏng.
Kết quả: rủi ro đã chuyển sang người mua từ khi hàng lên tàu. Không có bảo hiểm, doanh nghiệp mất toàn bộ giá trị lô hàng. Trách nhiệm của hãng tàu có giới hạn và thường thấp hơn nhiều giá trị hàng.
Tình huống 2: Nhập theo CIF, hàng bị mất cắp một phần
Người bán đã mua bảo hiểm theo mức tối thiểu ICC (C) đúng như CIF yêu cầu. Container đến nơi thiếu hàng.
Kết quả: ICC (C) không phủ mất cắp và thiếu hụt. Người mua không được bồi thường, dù hợp đồng "có bảo hiểm".
Tình huống 3: Xuất khẩu theo CIF, khách đòi bồi thường
Doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu theo CIF, mua bảo hiểm mức tối thiểu. Hàng hỏng do va đập khi xếp dỡ. Khách nước ngoài đòi doanh nghiệp bồi thường vì "anh bán CIF, anh phải lo bảo hiểm".
Xử lý: về pháp lý, người bán đã hoàn thành nghĩa vụ nếu mua đúng mức ICC (C) theo Incoterms 2020. Nhưng về quan hệ thương mại, tranh chấp này làm mất khách. Cách phòng: thỏa thuận rõ mức bảo hiểm trong hợp đồng ngay từ đầu, hoặc chủ động chào ICC (A) như một lợi thế bán hàng.
8. Checklist trước khi ký hợp đồng
Xác định điều kiện Incoterms và ghi rõ kèm địa điểm cụ thể. Ví dụ "FOB Hai Phong Port, Incoterms 2020" — nêu rõ phiên bản.
Xác định điểm chuyển rủi ro. Từ điểm đó trở đi, bạn cần bảo hiểm nếu bạn là bên chịu rủi ro.
Nếu là CIF, ghi rõ mức bảo hiểm. Đừng để mặc định ICC (C). Yêu cầu ICC (A) và ghi vào hợp đồng.
Nếu là FOB, CFR, EXW, FCA — chủ động mua bảo hiểm. Không ai làm thay bạn.
Yêu cầu phạm vi "kho đến kho" để phủ cả hai đoạn vận chuyển nội địa.
Kiểm tra số tiền bảo hiểm. Thông lệ quốc tế thường bảo hiểm ở mức 110% giá trị hóa đơn để bù chi phí và lợi nhuận dự kiến — xác nhận mức này với tư vấn viên.
Xác nhận điều khoản chiến tranh, đình công nếu tuyến vận chuyển đi qua vùng có rủi ro.
Tổng kết: Chỉ CIF và CIP buộc người bán mua bảo hiểm. Chín điều kiện còn lại không đặt nghĩa vụ cho ai — bên chịu rủi ro phải tự lo.
Hai điều dễ sai nhất: nghĩ CFR có bảo hiểm (không, chữ I trong CIF mới là insurance), và nghĩ CIF là bảo hiểm đầy đủ (không, mức tối thiểu chỉ là ICC (C)).
Với doanh nghiệp Việt Nam nhập khẩu, phương án chủ động nhất là chọn FOB và tự mua bảo hiểm ICC (A) trong nước — bạn kiểm soát được phạm vi, và khi có tổn thất thì làm việc với đơn vị trong nước thuận lợi hơn nhiều.
DBV247 tư vấn phạm vi bảo hiểm phù hợp với điều kiện Incoterms trong hợp đồng của bạn, và báo phí cả ba điều kiện ICC để so sánh. Xem chi tiết bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu, hoặc đọc thêm so sánh chi tiết ba điều kiện ICC A, B, C. Hotline 0869 656 561.
Câu hỏi thường gặp
Người bán. CIF (Cost, Insurance and Freight) buộc người bán phải mua bảo hiểm cho lô hàng và cung cấp chứng từ bảo hiểm cho người mua.
Nhưng lưu ý quan trọng: theo Incoterms 2020, mức bảo hiểm tối thiểu người bán phải mua với CIF chỉ là điều kiện ICC (C) — mức hẹp nhất. Nếu muốn ICC (A), người mua phải thỏa thuận riêng trong hợp đồng.
Người mua, và đây là chỗ nhiều doanh nghiệp Việt Nam nhập khẩu bị vướng. FOB không có nghĩa vụ bảo hiểm cho bất kỳ bên nào.
Rủi ro chuyển sang người mua khi hàng được xếp lên tàu tại cảng đi. Từ thời điểm đó, nếu không tự mua bảo hiểm, người mua chịu toàn bộ rủi ro trên biển.
Chỉ hai trong mười một điều kiện Incoterms 2020: CIF (đường biển và thủy nội địa) và CIP (mọi phương thức vận tải).
Chín điều kiện còn lại — EXW, FCA, CPT, DAP, DPU, DDP, FAS, FOB, CFR — không đặt nghĩa vụ bảo hiểm cho bên nào.
Đây là thay đổi quan trọng của Incoterms 2020. CIP yêu cầu người bán mua bảo hiểm ở mức ICC (A) — mọi rủi ro. CIF chỉ yêu cầu mức tối thiểu ICC (C) — hẹp nhất.
Nghĩa là cùng là điều kiện có bảo hiểm, nhưng CIP bảo vệ tốt hơn CIF rất nhiều nếu không có thỏa thuận bổ sung.
Nên cân nhắc, vì mức tối thiểu của CIF là ICC (C) — không phủ mất cắp, thiếu hụt, va đập khi xếp dỡ, nước mưa làm ướt hàng.
Hai cách xử lý: thỏa thuận trong hợp đồng yêu cầu người bán mua ICC (A), hoặc tự mua thêm bảo hiểm bổ sung phần chênh lệch. Cách thứ nhất gọn hơn.
Không. Incoterms chỉ quy định điểm chuyển rủi ro và phân chia chi phí, không quy định thời điểm chuyển quyền sở hữu — việc đó do hợp đồng mua bán và luật áp dụng quyết định.
Bạn có thể đã chịu rủi ro với lô hàng trong khi chưa có quyền sở hữu. Đây là lý do phải mua bảo hiểm theo điểm chuyển rủi ro, không theo quyền sở hữu.
Phụ thuộc hợp đồng bảo hiểm có theo điều kiện "kho đến kho" hay không. Nếu bảo hiểm chỉ phủ hành trình biển, đoạn từ cảng về kho của bạn không được bảo hiểm.
Thực tế phần lớn tổn thất xảy ra ở hai đoạn vận chuyển nội địa đầu và cuối, nên đây là điểm cần xác nhận rõ khi mua.
Nếu muốn chủ động kiểm soát bảo hiểm, chọn FOB và tự mua bảo hiểm theo điều kiện ICC (A) từ doanh nghiệp bảo hiểm trong nước. Ưu điểm: bạn chọn được phạm vi, và khi có tổn thất thì làm việc với đơn vị trong nước dễ hơn nhiều so với đòi bảo hiểm nước ngoài.
Nếu chọn CIF, hãy yêu cầu người bán mua ICC (A) và ghi rõ trong hợp đồng.
Nguồn tham khảo
- Incoterms® 2020 — bộ quy tắc thương mại quốc tế do Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) ban hành, hiệu lực từ 01/01/2020
- Institute Cargo Clauses (A), (B), (C) — bản sửa đổi 2009
- Bộ luật Hàng hải Việt Nam số 95/2015/QH13
- Quy tắc bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bằng đường biển — Tập đoàn Bảo hiểm DBV
Nội dung được đội ngũ DBV247 biên soạn và cập nhật ngày 13/08/2026. Quy định pháp luật và biểu phí có thể thay đổi — vui lòng liên hệ hotline 0869 656 561 để được xác nhận thông tin mới nhất.
